تبلیغات
دانشجویان شهرسازی دانشگاه علمی_کاربردی ابهر - شهر ها و هویت اسلامی در دوران معاصر
دانشجویان شهرسازی دانشگاه علمی_کاربردی ابهر

ما به این دلیل روی کره زمین هستیم که از زندگی لذت ببریم...

مقصود و مقصد همه علوم ، توصیف ، طبقه بندی و كنترل پدیده هاست. برخی از شاخه های علوم مانند تاریخ ، بر توصیف و تحلیل و برخی دیگر مانند برنامه ریزی شهری بر اقدام ، حركت ، حضور فعالانه و تجربه ای تاكید دارند كه به آن پدیده شهری می گویند.

برنامه ریزی شهری و منطقه ای به رابطه بین جمعیت و منابعی با شاخص های زمان و فضای جغرافیایی ارتباط دارد. هدف اصلی برنامه ریزی هموار سازی و بهینه گردانی شرایط دستیابی انسان ها به همه گونه منابع است؛ نه تنها خانه و شغل كه به منابع فرهنگی و رفاهی نیز . بنابراین سنجش و ارزیابی و طبقه بندی اولویت ها امری كاملاً ارزشی است و برنامه ریزی شهری را در سطح اجرایی ، موضوعی كاملاً فرهنگی می سازد. این امر به ویژه در مورد طراحی شهرها یعنی سیستم فرعی برنامه ریزی شهری كه به جنبه های نمادین ساخت محیط ارتباط پیدا می كند،  مصداق دارد. شكل و شمایل شهر ، به وضوح سهمی بزرگ در «حافظه جمعی» یك ملت دارد و حافظه جمعی منبع و منشأ آگاهی و هویت فرهنگی جمعی است. تردیدی نیست كه جنبه های كیفی محیط بر غرور مدنی و ملی ، خلاقیت ، زایش و ثبات اجتماعی تاثیر می گذارد. برنامه ریزی شهری باید این عناصر كیفی غیر قابل اندازه گیری را كه با شاخص های كمی قابل اندازه گیری ساختار شهری مثل هزینه های حمل و نقل و ارزش زمین در ارتباط است ، در نظر گرفته و در محاسباتشان لحاظ كنند.

ساختار شهری ممكن است در قالب مجتمع های خود جوش غیر رسمی ، مثل زور آبادها تجسم پیدا كند. در حالی كه برنامه ریزی شهری فرایند ایجاد یا متحول سازی محیط شهری به گونه ای ارادی و معقول است. در حالی كه در پاره ای موارد فقدان برنامه ریزی و كنترل ، عامل تنزل مناطق تاریخی شهری است. در مواردی دیگر برنامه ریزی هایی كه با بی تفاوتی و بدون احساس مسئولیت ارایه شده ، موجب ویرانی و از بین رفتن میراث و هویت فرهنگی شده است.

شناخت هویت اسلامی

محیط ساخته شده جهان امروز از چهار سنت عظیم شكل گرفته : سنت شهر سازی خاور دور ، هند ، جهان اسلام و جهان مسیحیت یا مغرب زمین.

سنت شهرسازی شرقی معیارهایی را وضع كرده كه در طلب تقارن مبتنی بر ارزش های پایدار است. در مقابل ، سنت غربی واضع مدلی شد كه قبل از هر چیز كارایی فضای ساخته شده را می طلبید و بیانگر ایدئولوژی بود كه هدفش تحول پیوسته بود.

در طول سی سال گذشته ـ به بهانه مدرنیزاسیون ـ مغرب زمین به طو پیوسته قلمروهای فرهنگی مشرق زمین را مورد تعرض قرار داده . در نیتجه شهرهای افریقا و اسیا و بخش اعظم ویژگی های خود را از دست داده اند و بین هسته سنتی و بافت شهری جدید ، بیش از پیش گسیختگی پدید آمده است.

از مدینه(شهر اسلامی ) تا كلان شهر

ساختار شهر اسلامی (مدینه) به عنوان قلمروهای متمایز فضای عمومی و نظام رفت و آمد و ایاب و ذهاب محدود می شود به فضاهای بین خانه ها و محل های استفاده مثل دكان و حجره و ... این ساختار كاملاً متفاوت از مدل برنامه ریزی غربی است كه اولویت را به محل ایاب و ذهاب و شوارع می دهد و مكان هایی را برای خیابان و تجمع عموم حفظ می كند و قطعاتی از زمین را برای استفاده های مختلف و نیز تقسیم بندی های فرعی كه به میدان ها منتهی می شود ، در نظر می گیرد.

شهر سنتی مدینه بر مبنای حمل و نقل توسط چهارپایان باركش مثل شتر ، اسب و الاغ ساخته شده ؛ در این نوع شهر جایی برای وسایل نقلیه چرخ دار در نظر گرفته نشده. ساختمان ها به طور فشرده ای كنار یكدیگر قرار گرفته وفضایی كه برای ساختمان سازی در نظر گرفته شده به طور نسبی كوچك است: یك تا سه كیلومتر مربع. كلان شهرها در ابعادی بسیار وسیع گسترش یافته اند چنان كه قاهره و تهران فضایی حدود هزاران كیلومتر را در بر می گیرند. جمعیت آنان بین 16 تا 20 میلیون نفر تا دهه های آینده خواهد رسید. حتی مراكز كوچكتر خبر از رشدی بهت انگیز دارند ، برای مثال آنكارا كه در سال 1923 فقط 230000 نفر جمعیت داشت احتمال می رود تا سال 2000 جمعیتی حدود شش میلیون نفر داشته باشد. عبدالعزیز سقاف اقتصاددان مشهور یمنی نقش های زیر را به كلان شهرهای امروزی می دهد.

ـ نقش زاینده: رواج و رونق دانش از طریق آموزش و ارتباطات.

ـ نقش تحول بخش : تبدیل ساكنان به اعضای جامعه مصرفی:

ـ نقش بسیج كننده: حامی اهداف تولیدی و بنیادی برای اجرای اصول ، عرف ها و معیارها:

ـ نقش تصمیم گیرنده: پیوند زننده به نظام بین المللی و عامل پیوند و همگون سازی با تكنوكراسی چند ملیتی.

هر یك از این نقش ها ، در هم شكننده سازمان سنتی مدینه یا شهر اسلامی است. بدیهی است كلان شهر به یك ناحیه تجاری مركزی مدرن نیاز دارد كه با سایر مراكز تصمیم گیری همگون بوده و مطابقت داشته باشد. اما ناحیه تجاری مركزی ناهمگون با ساختار سنتی شهرهای اسلامی(مدینه)است.

ناحیه تجاری مركزی ، یك مركز تكنولوژیك پیشرفته است كه به فضای وسیعی پیرامون خود برای حمل و نقل و ساختمانهای رفیع برای تجارت نیاز دارد ، صرف نظر از ساختمان های تجاری ، مركز تجاری نیازمند تسهیلات بسیار مانند هتل های لوكس ، مناطق تفریحی و دسترسی به فرودگاههای بین المللی و زمین های بازی گلف است. اما ورای همه این ها ، ناحیه تجاری مركزی ، موجبات رفت و آمد را فراهم می آورد و نیازمند فضا برای اتومبیل ها و پارك آنهاست. بر آوردن این نیازهای مكانی از عهده شهرهای اسلامی ، بی آن كه نقش اولیه خود رادر راه تجسم حافظه و هویت جمعی قربانی كنند ، بر نمی آید.

در خارج از مدینه بر خلاف داخل آن كه جریان بازسازی كند و بطی ء است به سبب نیاز به فضای بیش تر برای گسترش ناحیه تجاری مركزی و افزایش ارزش زیر ساخت ها ، نوسازی بسیار سریع و پرشتاب صورت می گیرد و درنتیجه طرح های جدید به یاری مشاوران و پیمان كاریان خارجی اجرا می شود كه كوچك ترین توجهی به هویت و میراث محلی ندارند.

به علت تاثیر ویرانگر اتومبیل منفی آن فراوان است ، خیابان ها و جاده ها كه به عرض 30 و گاه 50 متر از میان بافت متراكم محلهها و بازارها كشیده شده ، در حركت پیاده ها اخلال كرده و الگوی ارتباطی را مختل می كند.

مدرنیزاسیون در ایران و در شهرهای تهران ، اصفهان ، مشهد و یزد در روزگار رضاشاه با برش های عمودی خیابان هایی كه یكدیگر را قطع می كردند ، اتفاق افتادو توسعه حمل و نقل شهری به بهای جدا افتادن مساجد و حرم هایی كه بخشی از بافت محله بوده ، صورت گرفت. در عراق نیز نظیر همین طرح ها كه گسل فرهنگی ایجاد می كرد، به مورد اجرا گذاشته شد. در بغداد ، خیابان پنجاه متری الكیفك به حرم الجیلانی منتهی می شد، برای آن كه دولت بتواند در امر ایجاد این خیابان ، هزینه تخریب خانه ها را به صاحبان آنها بدهد ، بلند مرتبه سازی را در دو طرف این خیابان تشویق كرد. این بناهای بلند از جاذبه خانه های حیاط دار مجاور خیابان به واسطه تاریك كردن و مشرف شدن خانه ها كاست و مانع از آن شد كه باد خنك به خانه ها بوزد و موجب راه بندان های طولانی مدت شد. اگر مركز تجاری ای در خارج از منطقه شهری ساخته می شد ، بنای تاریخی دیگر مورد تهدید واقع نمی شد و یا تهدید كاهش می یافت.

در هر حال شكل گیری مراكز بزرگ تجاری به تنزل جایگاه سوق یا بازار منتهی شد. جابه جایی فعالیت های تجاری پر آبروتر و منجر به خروج تجار ثروتمند و میان مایه از مناطق تجاری سنتی و ورود آنان به مناطق مدرن تر و آبرومند تر شد. نتیجه این جابه جایی شكل گیری محله های فقیر نشین در داخل مدینه ، تبدیل خانه های بزرگ مسكونی به واحد های اجاره ای به صورت خانه هایی كه اتاق اتاق اجاره داده می شد ، بی توجهی به نگهداری از خانه ، فرسوده شده ساختار فیزیكی و تمركز عناصر شیمیایی ویرانگر در بناهای تاریخی بود.

اگر چه عوارض مدرنیزاسیون به شدت تكان دهنده است ، تاثیر غیر مستقیم نظام های ارزشی وارداتی آن ویرانگر است.

تقاضا برای تولید هر چه سریع تر كالا و خدمات ، محركی شد كه زنان از مكان های امن خود خارج شده به نیروی كار بپیوندند. ورود زنان به عرصه كار نیاز به مقدماتی مانند آموزش آنان داشت. دسترسی به ارتباطات از راه دور( تلویزیون ، رادیو ، سینما) عامل دنیاگرای دیگری بود كه از قدرت احكام اسلامی در خصوص عصمت و محرمیت زنان كاست. این امر بر رابطه قدرت در خانواده اثر گذاشت ، به خصوص وقتی به مسئله همسر گزینی ، شغل یابی یا زندگی مشترك ارتباط پیدا می كرد. به طور غیر مستقیم انبوهای جمعیت در كلان شهرهای جدید نیز به كوچك تر شدن خانواده های بزرگ انجامید.

احیای شهر

برای رهایی از اثرات بحران زای مدرنیزاسیون شهرهای اسلامی چه توصیه هایی می توان كرد؟

تا آن جا كه به مدینه مربوط می شود لازم به یاد آوری است كه هسته تاریخی در شهرهای اسلامی تنها بخش كوچكی از یك كلان شهر را تشكیل می دهد. قاهره بزرگ گستره ای به وسعت 2200 كیلومتر مربع را فراگرفته ؛ از این وسعت اكثریت جمعیت در عرصه ای به وسعت 261 كیلومتر مربع است ، در حالی كه منطقه مربوط به عصر فاطمیان فقط 7/3 كیلومتر مربع است. در قاهره ، مثل هر كلان شهر دیگری بهترین روش ، حفظ كل شهر اسلامی به عنوان «سرزمین سنت» است كه از طریق وضع قوانین خاص امكان پذیر است. نمی توان با سرمایه گذاری اندك محله های منسجم را حفظ كرد. تراكم شدید جمعیت در این مناطق را می توان با اشتغال گروه كثیری از جمعیتی كه به طور موقت در این منطقه جای می گیرند و مهم ترین عامل تخریب مدینه هستند ، كاهش داد. اهداف حفاظت از مدینه با تداوم حضور جمعیت انبوه ساكنان آن ممكن نیست. هر گونه بهبود در زیر ساخت های این بخش از شهر (مدینه) بدیهی است كه به افزایش بهای املاك و اجاره ها می انجامد و همین امر منجر به خروج ساكنان كم در آمد شده و به حضور ساكنانی با امكانات مالی بهتر منتهی خواهد شد.

برای آلودگی صوتی و عوامل ترافیك زا باید چاره ای اندیشید ، نفوذ اتومبیل یا دست كم ترافیك سنگین باید به حداقل برسد. ورود كامیون ها را می توان به ساعاتی مشخص در روز محدود كرد. پارك اتومبیل ها در حاشیه خیابان و شست و شو و تعمیر اتومبیل از ارزش تفریحی فضای خیابان می كاهد. در هر حال صاحبان اتومبیل مایلند وقتی در محل كار یا در خانه های شان هستند ، اتومبیل های شان را زیر نظر بگیرند. به همین سبب بهتر است در مدینه افرادی را گرد آوریم كه یه به اتومبیل نیاز نداشته باشند و یا قادر به خرید اتومبیل نباشند مثل دانشجویان ، معلمان باز نشسته ، كارمندان اداره ها ، افسران و كاركنان مؤسساتی چون خانه سالمندان ، یتیم خانه ها ، زایشگاه ها و بیمارستان ها [این افراد غالباً با سرویس به سر كار می روند]. كاركرد مدینه فعلاً سنتی و تجاری و عرضه كارهای هنری دستی است و در این منطقه عملاً كسانی ساكن می شوند كه از نظر سطح دانش و شعور در آن حد هستند كه حرمت میراث معماری را حفظ كنند. در حالی كه مدینه ارتباطی به فعالیت هایی كه درناحیه مركزی تجاری صورت می گیرد ندارد و می تواند برای نزدیكی به مركز جدید نقش تكمیلی به عهده گرد. هتل ها ، مهمانخانه ها و انواع تفریحگاه ها نیز برای مدینه پیشنهاد می شود، اما این پیشنهاد شامل واحدهای تجاری بزرگ و كلوپهای شبانه كه به جهان گردان خدمات می دهد ، نمی شود.
نوشته شده در سه شنبه 13 مرداد 1388 ساعت 05:44 ب.ظ توسط علیرضا بیاتی نظرات |



قالب جدید وبلاگ پیچك دات نت