تبلیغات
دانشجویان شهرسازی دانشگاه علمی_کاربردی ابهر - شهر نشینی و شهرسازی در ایران عصر اسلامی
دانشجویان شهرسازی دانشگاه علمی_کاربردی ابهر

ما به این دلیل روی کره زمین هستیم که از زندگی لذت ببریم...

سرزمین باستانی ایران با تاریخ كهن سالش در هنرهای مختلف ،نقشی عظیم در توسعه معماری و شهرسازی بر عهده داشته است .پژوهش های باستانی شناسانه و اسناد تاریخی گواهی می دهندكه سابفه شهرسازی و شهرنشینی ایرانیان به ادوار پیش از تاریخ باز می گردد و از آن زمان شیوه های معماری و شهرسازس در جهات مختلف و بالاخص با نظر داشت به اعتقادات مذهبی سمت وسو گرفته است .از روزگاران پیشین سكونت های گسترده ،زمینه ساز شهرسازی در فلات ایران گردید و شهرهای ایرانی در دشت های آبرفتی جنوب غربی و جنوب شرقی فلات ایران تاسیس شده به نظر می رسد ،توسعه تدریجی تكنولوژی امكان برداشت بیش تر خرمن را فراهم آورد كه سرانجام به مازادتولید منتهی گردید ؛این امر به نوبه خود تاثیری مستقیم بر رشد و گسترش سكونت و اسكان های بیش تر داشت و در مجموع زمینه ساز پیدایی معماری محلی در روستاهای اولیه شد. مبادلات اقتصادی ناشی از محصول مازاد كشاورزی بین این روستاهای اولیه ،نقشی عظیم در توسعه دیگر تكنولوژی هادر روزگار باستان داشته است.

در نتیجه رشد فیزیكی مناطق مسگونی ،نهادهای اجتماعی سازمان یافته مختلف دینی ،اقتصادی یا سیاسی همراه با مراكز نهادی به صورت پاره ای ساختارهای عمومی در شكل و شمایل زاغه سر برآورد و نمونه هایی از آن را می توان در قزوین مشاهده كرد.كه یادگاری است از نخستین معماری ها در ایران علاوه بر ابتكارات و توسعه تكنولوژی ،پیدایی چنین بناهای عمومی موجب گردید ساختار و نقشه عمومی روستاهای اولیه به كلی تغییر كند.

پیدایی حصار برای مقاصد دفاعی و بر پایی زیارتگاهها و معابد و سرانجام پیدایی نمونه های اولیه محله های صنعتی ،به خصوص كارگاه های كوزه گری نمونه هایی از توسعه هایی هستندكه باید در جریان رشد فیزیكی تكنولوژی و اجتماعی روستاهای اولیه لحاظ شوند.این تحولات كه در فاصله قروی ششم و هزاره اول پیش از میلاد واقع گردید درسرتاسر ایران قابل ملاحظه است . رشداجتماعی و توسعه اقتصادی نیز منجر به ساخت و ساز دژهایی برای تامین امنیت و دفاع گردید.چنین پایگاه های استراتژیكی ای با معماری ساده و بدون پیچیدگی را می توان در قلمروسلطنتی اورارتودر شمال ایران مشاهده كرد. در طول قرون با استقرار سلسله های مختلفی چون هخامنشیان ،اشكانیان و ساسانیان ،به دلایل توسعه اقتصادی مذهبی و نظامی ،شهرسازی و شهر نشینی نیز گسترش یافت.

 

ساختارعمومی شهرهای بنیاد گرفته پیش از اسلام دارای ساختار ی منظم به صورت مربع مستطیل و خیابان های كمربندی بوده است . كه این خیابان ها به صورت اریب ، محور اصلی را قطع می كردند. و به صورت كم وبیش مستطیلی شكل شهر را دور می زدند. . پیرامون شهر با حفر خندق و كشیدن دیوار و معمولاً با توجه به وظایف كاركردهای مختلف یا طبقات اجتماعی به چندین ناحیه مختلف تقسیم می شد.

ظهور اسلام قوه محركه توسعه ای بودكه به كلی سرنوشت ایران را دگرگون كرد.در زمینه شهرسازی و شهر نشینی سنت های پیش از اسلام ،در دوره اسلامی نیز ادامه پیدا كرد و با پذیرش نیازهای جدید موجب پیدایی نمونه های جدیدی از بناها ،نظیر مساجد ،مدارس ،تكیه ها و بازار ها گردید.

در مجموع شهرسازی در دوره اسلامی ،می تواند به سه دوره اولیه،میانی و متاخرتقسیم شود؛اما در تمام این ادواریك نكته مورد توجه و مشترك بوده استو آن این كه شهر مكانی برخوردار از قدرت نظامی و مركزی رسمی و اداری به شمار می آید.در هر یك از این دوره ها ف شهردار ی وجوه خاص و متمایزی بوده است اما در دوره های اولیه و میانی بالاخص ،هوز مطالعات باستان شناسی و معماری كامل نشده ؛مع هذا سازمان و پیچیدگی این شهر به بخش های مختلفی تامین شده باشد؛برای مثال تقسیم این شهر به بخش های مختلف ،شامل بخش اداری و دولتی بخش صنعتی و نیز تامین آب به شیوه ای كاملاًپیچیده و برخوردار از معماری سنتی بر طبقات اجتماعی صورت می گرفت. با این حال نكات چندی به جای می ماند كه می بایست برای تحقیق و كند وكاو در شهرهای اسلامی در ادوار اولیه و میانی صورت می پذیرد.

از سوی دیگر بسیاری از اطلاعات سودمندی كه از امورخان و جغرافی دانان اسلامی به جا ی مانده به ما كمك می كند تا دانش خود را درباره شهرسازی و شهرنشینی در دوره اسلامی افزایش دهیم.

مقدسی می گوید كه در دوره اسلامی سه نوع شهر وجود داشته :1.مصر،2.قصبه و،3.مدینهكه به اصطلاح امروز می توان معادل هایی چون شهر ،مركز استان و پایتخت برای آن ها قرار داد.در هر حال یاقوت حموی شهرهارا براساس اهمیت شان این چنین تقسیم بندی می كند:ولایت (استان)،كوزه(شهر)،رستاق (روستا)تاسوگ(ده)و قریه(ناحیه).در مجموع شهرهای اسلامی به سه بخش اصلی تقسیم می شدندكه به ترتیب :كوره اندیز ،شهرستان  ورواس خوانده می شدند؛ و به همین ترتیب مراكز نظامی مراكز شهری و حومه نام داشتندو در طول قرون و اعصار به دلایل مختلف یكی از این بخش ها به بهای تنزل دیگر بخش ها اهمیت بیشس تری می یافت . باید یادآور شدكه شهرهای اولیه اسلامی كه توسط اعراب ساخته شدند.عمدتاًاردوگاه های نظامی بودندو در كنار شهرهای باستانی بر پا می شدند.برای مثال می توان از فسطاط در نزدیكی هلیوپولیس یاد كرد.پاره ای دیگر از این شهرها گاه از شهرهای بزرگی فلصله داشته اند.مثل كوفه و قیروان .سلختار شهرهای جدید نظیر بغداد،بصره ،سامره و كربلا نمونه های دیگر از ساختار شهری در ادوار اولیه اسلامی است.از قرن سوم هجری تا دوره خوارزمشاهی شهرهای اسلامی به جهت ارتباطات تجاری و تامین امنیت راه های كاروان ها،از اعتبار بسیاری برخوردار شده،در حال شكوفایی بوده اند.شهرهایی چون گرگان،هرات،توس،كابل،آمل،ساری،همدان،اسطخر،سیراف و شوشتردر این دوره شكل گرفتندو رشد كردند.حمله مغول در اوایل قرن هفتم به ویرانی شهرهای نهم بالاخص ،ری و نیشابورانجامید.این حمله آن چنان ویران گربودكه بسیاری از شهرهای ویران شده دیگر هرگز اهمیت پیشین خود را باز نیافتندو دیگر باره ساخته نشدند.

دربارة شهرنشینی و شهرسازی در ایران دوره اسلامی به خصوص در دوره میانی (قرون یازده تا پانزده میلادی)ما اطلاعات سودمندی در اختیار داریم كه مبتنی و متكی بر شواهدو مدارك باستان شناسانه است.شهرهایی چون نیشابور ،توس ،ری و كاشان .مهم ترین شهرهای پیرامون جرجان به شمار می آمدند.

شایان ذكر استمه برای شناخت شهرهای اسلامی و ویژگی های آن در همه زمینه ها چون دروازه ها،نقشه شهر،برج ها،دیوارهای دفاعی ،اماكن اجتاعی،پرستشگاهها و اماكن مذهبی ،مناطق تجاری(بازارها)،بخش های صنعتی ،محله های مسكونی ،كوچه ها ،خیابان ها ،بخش دولتی،شیوه های آبرسانی،آسیا ها منطقه كشاورزی ،حمام ها ،قصرها ،پل ها و فاضلاب ها كه در مجموع نمایانگر شهرنشینی و شهرسازی هستند،باید مورد بررسی قرار گیرند. از سوی دیگر هر یك از این بناها یی كه به نام آن ها اشاره شداز عناصر معماری شهرها بوده و بخشی از حیات و زندگی روزمره مسلمانان را تشكیل می داده اند.

در ایجاد مهم ترین بناها ی این دوره یعنی مساجد،معماران نقشه ها طرح ها و شیو های مختلفی را همراه با تزیینات به كار گرفتندو همه این ساخت و سازها در گرو ملاحظات جغرافیایی و آب وهوایی نیز بوده است . بنابراین شكوه و عظمت خانه خدا را با رعایت همه این ملاحظات به نمایش گذاردند ؛یا در معماری برج های مقبره ها و زیارتگاه های رهبران دینی و سیاسی به همین ترتیب از روش ها و اسلوب های مختلف بهره گرفته كه از جمله می توان از نمونه های مختلف گنبدها و انواع تزیینات و آجرهای تزیینی ،كاشی ها،آینه ها ،چوب ونقاشی یاد كرد.

در شهرهای اسلامی بناهای دولتی معمولاًدر بخش اصلی شهر جای گرفته است . این تكیه ها و حسینیه ها در بیش تر شهرهای ایرانی عصر اسلامی وجود داشته .معماری این نوع بناها معمولاً بیانگر آیین های مذهبی توده های مردمی به شمار می آمدند.

ملاحظات جغرافیایی و آب وهوایی در ایران منجربه ساخت انواع مختلف بناهای بومی شده ؛یكی از این بناها آب انبار است. این آب انبارها در زندگی روزمره مردم در مناطق خشك از اهمیت بسیاری برخوردار است.

به نظافت جسم و جان در دوره اسلامی بسیار اهمیت داده می شدبه همین جهت شست وشوی روزانه بدن و گرفتن وضو ،از آغاز موجب شدكه حكام ها در شهرسازی اسلامی بعد از مساجد و مدارس از اهمیت خاصی برخوردار شود.بنایان ایرانی عصر اسلامی حمام هایی را با نقشه ها و تزیینات ظریف و متفاوتی ایجاد كردند.

قصرها و باغ ها و كلاه فرنگی ها وجهی دیگر از وجوه مشخصه این دوره است كه رواج یافتو پیرامون یا در داخل دژها دایر گردید.

بازار و بخش های تجاری در مهم ترین بخش شهر و عمدتاًنزدیك به بناهای نذهبی دایر می گردید.

نیازی به گفتی نیست كه هر یك از این اصول معماری كه به آن ها اشاره شدو دارای وجهی از وجوه شهر سازی استدر ادوار سه گانه دوره اسلامی با یكدیگر متفاوت بودندو ان تفاوت ناشی از موقعیت خود شهر بوده كه در منطقه ای كوهستانی یا در ناحیه ای خشك و یا در یك منطقه ساحلی جای می داشته است.

تحقیقات باستان شناسی كه توسط هیئت های مختلف در قرن اخیر در شهرهای مختلف اسلامی صورت گرفته ،اطلاعات سودمندی را در باب شهرنشینی و شهر سازی به دست می دهد.

شهر سازی مشور ایران عموماًمتعلق به دوره میانی هستندمانندری،نیشابور و جرجان نشان می دهندكه ساختار و نقشه شهر به چه صورت بوده است.

شهر های ایران دوره اسلامی (اعم از ادوار اولیه ،میانی ومتاخر )به شیو های مختلفی شكل گرفته اندكه از آن جمله است:

1.شهرهای نوبنیاد

2.شهرهای بازسازی شده

3.شهرهای مذهبی

4.شهرهای مناطق خشك

5.شهرهای مناطق متحول شده و شهرهایی كه تغییر چهره دادند.

پژوهش های روشمنددر خصوص نقشه های شهر های اسلامی هنوز در مراحل آغازین خود است،به همین جهت نگاهی جامع كه به نتیجه ای روشمند برسد تا حدودی دشوار است با تكیه بر منابع تاریخی و جغرافیایی و بررسی را نمی توان در چارچوب استانداردهای موجود طبقه بندی كرد.بر اساس عوامل مختلف تاریخی ،سیاسی ،زمین شناسی ،اقتصادی و اجتماعی ممكن است  متوجه نوعی پیوستگی فراگیر بر اصول بنیادین شهرسازی اسلامی شد؛كه همه آن ها ناشی از نوعی مشابهت از رشد اقتصادی و اجتماعی است كه رشد شهرها را موجب شده است.در شهرهای اسلامی نقطه محوری شهر ،سوق ها یا میدان های عرضه كالا بوده است كه در پیرامون آن میدان ها ،فروشگاهها و كارگاههای فن آوران و بازرگانان دایر بوده است در فاصله نزدیكی از این میادین ،كاروانسرها جای داشتند.خیابان های اصلی شهر معمولاًشبكه متحد الشكلی را تشكیل می دهندكه به این میدان ها خاتمه می یابند.تعداد خیابان های اصلی در  هرشهرتفاوت می كند.این خیابانها معمولاًوسیع و گسترده بوده و ساختاری مطلوب داشته و تقریباً همه آن ها سنگ فرش شده اند چنان كه در بخارا و سمرقندمانند جرجان با سنگ ،كف خیابان هموار شده است . در كنار بازار معمولاًمهم ترین بنای شهر یعنی مسجدجای داشت ساختمان های اداری معمولاًدر میدان دیگری دایر می شدند.

منبع : شهر نشینی در اسلام

 


نوشته شده در چهارشنبه 7 مرداد 1388 ساعت 04:47 ب.ظ توسط علیرضا بیاتی نظرات |



قالب جدید وبلاگ پیچك دات نت