تبلیغات
دانشجویان شهرسازی دانشگاه علمی_کاربردی ابهر - شهرنشینی وشهرسازی در ایران
دانشجویان شهرسازی دانشگاه علمی_کاربردی ابهر

ما به این دلیل روی کره زمین هستیم که از زندگی لذت ببریم...

 

با توجه به اینکه امروزه مشکلات ومعضلات شهری خاصه در تهران واقعا" از جهات مختلف عرصه را بر شهروندان تنگ نموده ، بگونه ای که در برخی موارد نظیرابتیاع مسکن ، حتی ادامه زندگی در شهر برای  اقشار کم در امد  ، غیرممکن  شده است ..

  در رابطه با  شهرنشینی معاصر جامعه ایران ، نوشته حاضر کوششی است در جهت  شناسائی ء ، روند شهرنشینی مورد بحث درمقابل با انچه بعنوان شهرسازی ، برنامه ریزی شهری ، هدایت توسعه شهری  و یا  هر عنوانی که جهت هدایت توسعه وگسترش شهر ها یمان ، مطرح میکنیم   . رویکردی ا ست به اینکه در مقابل شهرنشینی معاصر ومشکلات ومعضلات وهمینطور فرصت ها ی ناشی ازان ، جه کرده ایم  ؟  از این به بعد چه خواهیم کرد ؟    انچه کرده ایم تا کنون چه نتایجی ببار اوره   ؟  وانچه قرار است انجام  دهیم ، ایا واقعا" ره به کعبه است .

بدین ترتیب که این شهرنشینی را  ، همچنان که یاران «گروه تحقیق ومطالعات شهری ومنطقه ای»  در « شهرنشینی در ایران»    بحق وبجا ،  شهرنشینی  مرحله  گذار  نامیده اند ، مربوط به این دوره گذارمیدانیم  گذار ویا مرحلهء  از میان برداشتن داشتن توسعه نیافتگی ها ، مرحله ای است که  با ویژ گیهای ساختاری ،  متنوع  وبسیار تعیین کننده ای ، در شکل گیری روندهای در جریان مواجه ایم  .  ویژگیهاهی که که عدم توجه به انها  ، مارا نهایتا" به کاربرد راهکارهای کلیشه ای ، متعارف  و در نتیجه بن بست وناکارامدیء  طرح ها سوق خواهد داد . 

شهرنشینی معاصر را در ابعاد  اقتصادی  ، اجتماعی - جمعیتی  ،  سیاسی -  نهادی ( اداری)  و فیزیکی- فضائی  هرچند بسیار مختصر ، مورد توجه قراردادیم  . در بحث های پیشین شاهد بودیم  که ،  در همهء  ابعاد فوق عقب ماندگی ، نابرابری وبی عدالتی وجود دارد . عقب ماندگی هائی که مشخصا"  :  در بعد اقتصادی  وجود فوق ذخیره وسیع نیروی کار ؛  در نتیجه خردی فعالیت ها  ،  بازدهی کم ،  عدم رغبت به کاربرد تکنولوژی و محدودیت های دیگری بوده اند ؛  که موجب

توسعه نیافتن روابط میان  ودرون بخشی بخشهای اقتصادی شده اند  .  در بعد اجتماعی :  به همین صورت ،  شاهد  کاستی های بسیاری در نیل   شهروندان به حقوق پایه شان ، همچون : حداقل در امدی که برای ادامه زندگی ضروری است ،  اشتغال ،  مسکن ، بهداشت وتندرستی وبلاخره اموزش لازم در سطوح مختلف ، برای همهء شهروندان ، میباشیم  . ودر بعد سیاسی  : عدم امکان مشارکت همه جانبه مردم در امر تصمیم گیری  و سیاست گزاری ها  ،  وبلاخره  یکه تاز بودن دستگاه اجرائی در همه  امور ؛  انهم  بدون اینکه در عمل جوابگوی  قصور وناکارامدی مداوم وبی پایان خود باشد .  وبلاخره عقب ماندگیهای مربوط به ساختارها وزیر ساخت های فیزیکی که در همه جا قابل مشاهده است .

    بنابراین ، گذراز این مرحله  ، یعنی از میان برداشتن این موانع  و کمبود ها  ، یعنی از میان رفتن« فوق» ذخیره نیروی ی کار که بصورت اشتغال کاذب  وبیکاری پنهان سدی در راه توسعه ،  رفاه و عدالت اجتماعی اند .  یعنی دستیابی شهروندان بحقوق اجتماعی وسیا سیشان . یعنی مشارکت وسیع مردم در امر تصمیم گیری های سیاسی بدون اما واگرها وسایر بهانه تراشی هائیکه بعلت بقای عقب ماندگیها هنوز امکان مطرح شدن ، دارند  .  بلاخره سرعت بخشیدن به سازندگیها در همه ابعاد ، بدون  ، فرافکنی و حواله دادن مشکلات به علل واهی  مانند :  مهاجرت ،  افزایش جمعیت  ویا بهانه های بی پایهء نظیر انها  .

عوامل تعیین کنندهء  گرایش های استقرارفضائی شهرنشینی معاصرایران  : 

  بخش شهری جامعه ایران  که  ، هم اکنون بیش ازدو سوم جمعیت کشور رادر بر میگیرد ؛  درواقع  سیستم شهرهای کشوررا تشکیل میدهد .  سیستمی که اجزای تشکیل دهنده ویا جزء سیستم های ان شهرها ویا استقرار های شهری کشورند . از طرف دیگر استقرار ویا نقاط شهری کشور وا رتباطات فیزیکی میان ودرون  انها  ، ساختار فیزیکی- فضائی را تشکیل میدهند ،  که انرا در بحث های قبلی تحت عنوان  « شبکه شهرهای کشور »  مطرح نمودیم  .  شبکه ای که  ، زنده یاد دکتر مزینی در اثارش انرا  « کهکشان شهرها» هم نامیده است .  هنگامیکه  مسئله  تحولات فضائی- فیزیکیء  استقرارهای شهری  کشور را جهت شناسائی  عوامل موثر این دگرگونی ها مورد بررسی وکنکاش قرار میدهیم  ؛ در واقع در پی شناسائی عوامل بوجود اورنده ، روند مداوم وهمزمانء  فروپاشی ساختاری ،  ساختار گیری مجدد  ،  وبلاخره بسط وتثبیت  ساختاری ، هستیم.

اولین نتیجه گیری ای که از این بررسی حاصل میشود ، این است که : این شبکه ، چه قبل وچه حال ، شبکه ایست که با عقب ماندگی وکاستی های بسیار مواجه  بوده است. همانطور که در بحث ، رابطه شهرو روستا ، سابق برا ین هم  شبکه  شهرهای کشورامکانات چندانی برای بوجود اوردن ارتباطات متقابل توسعه یافته تری را ،  نداشته  است !   اصولا "در گذشته ، ارتباط میان استقرارهای شهری وروستائی ما مبتنی بر ارتباط ومبادله منظم اقتصادی روبه رشد مداومی ، نبوده است . 

به هرحال ، با شبکه شهرهائی مواجه ایم  که  : سابقا" ارتباط  اجزایش  بایکدیگر محدود بوده  واین اواخر ویا دردهه های اخیر ، بتدریج  تغییر وتحولاتی دران بوقوع پیوسته است .  تغییراتی که دقیقا " تبلور وضعیت اقتصادی اجتماعی این دوره میباشند . درمقابل سیستم شهرها ی کشوروجزء سیستم های ان نیز  ارتباط درون سیستمی شان  - ارتباط میان جزء سیستمها (شهرها ) وارتباط درون اجزای سیستم ها (درون شهرها ) - ارتباطی روبه توسعه مداوم نبوده  ؛  با ناهمگونی ،  ناهنجاری وکا ستی های بسیاری  همراه است .  البته ممکن است بگوئیم  : این ناهنجاری ها مربوط به دوره معا صر است .  بلی ؛   ولی ضعف وکندی روند توسعه ( بعلت وجود حکومت استبدادی  وابسته به قدرت های خارجی ومدافع منافع اقلیت مرفه )   باعث شد  ،  ناهنجاری های مذکور دراثر بقای عقب ماندگی ها ، بنوعی نهادی گردند .  در واقع به شکلی موجب تثبیت عقب ماندگی ها شوند !

همچنانکه ،جامعه شهری کشوررا میتوان درقا لب یک سیستم شهرها مطرح نمود ؛همین جامعه  بصورت یک سیستم اقتصادی ، یک سیستم  اجتماعی وبلاخره یک  سیستم  سیاسی- نهادی (اداری ) هم قابل تعریف  است.

هنگامیکه تداوم عقب ماندگیء روابط متقابل میان اجزا واعضای سیستم شهرها را بررسی میکنیم ،در مییابیم  ،  این عقب ماندگی ها حاصل توسعه نیافتن ودر واقع  فقدان ارتباط  توسعه یافته « موثر» و «منظم»  بین ودرون  بخشهای سه گانه اقتصادی از یکطرف  و از طرف دیگر ، ضعف ارتباطهای درون وبین  المنطقه ای ، یعنی  بین استقراهای فضائی بخشهای فوق در قلمرو ملی ، میباشد  . بگونه ای که با اطمینان میتوان  گفت : بخشهای  اقتصاد شهری ما ( صنعت وخدمات )  وحتی تا حدی بخش کشاورزی هم ( البته فعالیت های کشاورزی که امروزه برای عرضه منظم محصول به بازار فعالیت میکنند ) بعلت عقب ماندگی ،  بویژه خردی فعا لیت ها  ،  نیاز به بهره گیری از صرفه های ناشی از تجمع جمعیتی  وسایر کاستی های ساختاری که در بخشهای پیشین مطرح شدند  ؛  هنوز  قادر به استقرار  توزیع شده در قلمرو ملی نیستند  ! ( ویژگی بسیار با اهمیتی که متاسفانه درهیچکدام ازسیاست گزاری ها  ، حتی در برنامه ریزی ها ی  توسعه  کشور هم  توجه  چندانی به ان نشده است .  عدم توجه ای که تا کنون اکثر برنامه ریزی ها را با مشکلات فراوانی مواجه نموده  . )

بااین وصف ، سیستم شهرهای ما  بگونه ایست که  ، بعلت محدویت وکاستی های  مطرح شده ،  در حال  انتقال مداوم جمعیت وامکانات به مراکز   ( شهرهای بزرگ) ویامرکز اصلی  سیستم شهرهای کشور ، یعنی  کلان شهر تهران  است .  البته جمعیتی که به سبب عقب ماندگی ودر واقع نابرابری   وتهیدستی ، بناچار و درشرایط   « اضطرار » به شهرهای بزرگ مهاجرت میکنند.

بنا براین ،  با وجود  چنین وضعیتی است که ، میگوئیم  :  روند روبه تمرکز شهرنشینی وجابجائی جمعیت در شرایط کنونی ، دارای ویژگیهای « ساختاری» استکه ،  در واقع « ذاتی» این وضعیت اند .  نه  اینکه تمرکز دراین روند را به علل ظاهری ای که ، اغلب  تکیه کلام بسیاری شده  ، همچون افزایش  و جابجائی جمعیت ومانند ان  ، حواله دهیم .

در اینجا قبل از ادامه بحث وطرح  چگونگی شهرسازی  وسیاست گزاری های رایج در کشور ،  میباید  باردیگر به این مهم اشاره نمود که  : درشرایط حاضر، کشور دچارکمبود شدید ادبیات نظری وپژوهشهای   میدانی  در این زمینه هاست .  پژوهش ومطالعاتی  که جوانب مختلف روندهای موجود را  از جهات کمی وکیفی مورد مطالعه قرار داده ، تا بتوان با توسعه وگسترش این پژوهش ها وتئوریزه نمودن انها ، محتوای نظریات والگوهای اقتباسی را یا  با واقعیات روند های درجریان همخوان نموده ویا انها را کنار گذاشت . البته ،غرض از این هم خوانی، فقط « منحصر » به مطابقت با فرهنگ وسابقه تاریخی ما نباید باشد ، انچه امروزه مطرح نمودن ان ، بصورت پیش کشیدن سوابق تاریخیء  گذشته های دوردراین عرصه ها ، بگونه ای مد شده !  بلکه هدف مطابقت راهبردها  وخط مشی ها ی انتخابی با وضع موجود است .  ویا اینکه نیت در عمل الزام سیاست گزاری ها به رعایت ،  همه جانبه ودر نظر داشتن تعیین کنند گیء عوامل مشروط کننده  روندهای موجود ،  میباشد .

واقعیت این است که در این زمینه ها تا کنون ،ارگانهای ذیربط نظیر وزارت مسکن وشهرساز ی ، شهرداری ها ویا  دانشگاههای کشور ،  کار تحقیقاتی چندانی انجام نداده اند . احتمالا" چون امکان ان فراهم  نبوده است!؟ که انهم  ، چه قبل وچه بعد از انقلاب  میتواند دلایل خاص خود را ، داشته باشد . به هر حال  تنها سند های اطلاعاتی وبرداشت های میدانی قابل دسترسی ،  اطلاعات واماری است که مرکز امار ایران ارائه  مینماید . واز پژ وهشهای وسیع ونظریه پردازی هائی که بدان نیاز داریم هنوز خبری نیست .!

با تشکرازسایت شهرسازی وتوسعه


نوشته شده در چهارشنبه 7 مرداد 1388 ساعت 10:27 ق.ظ توسط مریم عزیزی نظرات |



قالب جدید وبلاگ پیچك دات نت